کوروش بزرگ که در بدو امر پادشاه سرزمین کوچکى بوده و عاقبت شاهنشاه بزرگ ترین  دولتى که تا آن زمان در دنیا دیده نشده بود گردید از اشخاص تاریخى است که بسیار محل توجه و محبوبیت واقع میشود. بطور کلى فتوحات او اسباب اعجاب است، چه مى‏بینیم لیدیه و بابل هریک در ظرف چند ماه محاربه مسخر میشوند و غلبه او بر کرزوس درواقع یکى از مهمترین هنرهاى اوست و سبب آن اولا اقدام سریعى بود که بموجب آن پادشاه لیدیه را بغفلت گرفت در حالتیکه نیمى از عساکر او غایب بودند و ثانیا باز او را غافل کرده سارد را مسخر نمود.

 

 

ظاهر آنست که زیبائى مردانه و شجاعت و قهرمانیت و فعالیت او در تمام مدت عمرش هویدا بوده و هیچوقت عیاشى و تن‏پرورى که بسیارى از بزرگان دنیا گرفتار آن بوده‏اند بمردانگى او صدمه وارد نیاورده است. اداره‏کننده بودن او محل تردید است چه در آن اوقات این صفت محل توجه نبوده لیکن کاردانى و حزم و مدارا و مهربانى داشته و بدینواسطه قدرت و تسلط او مثل جهانگیران سلف ناگوار و شاق نبوده است، مروت و انسانیت را بحد کمال داشته است. کاساندان‏ «۱» دختر فارنسپس‏ «۲» را که از خانواده هخامنشى بوده تزویج نموده و چون آن درگذشت بر او نوحه و زارى بسیار کرده است، حسن سلوک و رفتار او نیز کامل و از تکبر و نخوت دور بوده و مردم را بخوبى پذیرفته و حال آنکه سلاطین سلف مخصوصا از ملاقات مردم احتراز داشتند و کسى را بخود راه نمیدادند. حسن محاوره او از جوابى که به یونانیها داد ظاهر میشود.

در وقتیکه بدوا از موافقت او در جنگ کرزوس امتناع نمودند و بعد از آنکه سارد مسخر شد نسبت باو اظهار تبعیت نمودند کوروش گفت صیادى براى ماهیان نى میزد تا برقصند آنها حرکتى نکردند پس تور صیادى گرفته آنها را به خاک انداخت آنگاه بناى جست‏وخیز را گذاشتند، صیاد گفت رقاصى را موقوف کنید چه آنزمان که من میل داشتم نرقصیدید.

و اینک ما عقیده‏اى را که کزنفون راجع به او در سیروپدى اظهار داشته است در زیر مینگاریم.

«او سطوت و رعب خود را در تمام روى زمین انتشار داد بطوریکه همه را مات و مبهوت ساخت، حتى یکنفر جرئت نداشت که از حکم او سرپیچى کند و نیز توانست دلهاى مردمان و ملل را طورى رو به خود کند که همه میخواستند جز اراده او کسى بر آنها حکومت نکند». البته من با این عقائد کاملا همراه و موافقم اما شرحیکه گوبى‏نو «۳» در تمجید این پادشاه نوشته است من آنرا محمول بر اغراق و غلو میدانم چنانکه گفته:

«او هیچگاه نظیر خود را در این عالم نداشته، این یک مسیح بود و مردى که درباره‏اش تقدیر مقرر داشته بود باید برتر از دیگران باشد».

کوروش استحقاق لقب کبیر داشته است. اهل کشور او او را دوست میداشتند و پدر میخواندند و ما هم میتوانیم مباهات کنیم باینکه اولین شخص بزرگ آریانى که احوال او در تاریخ بخوبى معلوم میباشد داراى چنان صفات عالیه و برجسته بوده است.